Có những thú chơi hoa không bắt đầu từ vườn tược, cũng chẳng cần đất đai màu mỡ hay những chậu sành cầu kỳ. Khởi sinh từ một củ hành trắng ngà, trầm mặc, tưởng như vô tri, rồi dần dần hé lộ một vẻ đẹp khiến người chơi phải nín thở mà chờ đợi…
Không ồn ào, không phô trương, nhưng một khi đã “bén duyên” cùng thủy tiên, rất khó để rời ra mà không mang theo trong lòng một thứ rung động khác lạ.
Thủy tiên đến với người Việt từ lâu, có lẽ theo những dòng giao thoa văn hóa Á Đông, rồi dần được Việt hóa bằng chính khí chất của người chơi: kín đáo, kiên nhẫn, ưa sự vừa phải, tinh tế hơn là rực rỡ, lộng lẫy. Nếu mai vàng cần nắng gió, đào biếc cần rét ngọt, lan cần không gian và kỹ thuật, thì thủy tiên lại đòi hỏi một thứ khác hẳn: sự hiện diện thường trực của con người.
Cuộc đối thoại thầm lặng
Không phải chăm sóc theo nghĩa thông thường, mà là đồng hành, quan sát, can thiệp đúng lúc, và biết dừng lại đúng chỗ. Chơi thủy tiên, vì thế, không chỉ là trồng hoa, mà là một cuộc đối thoại thầm lặng giữa người và thảo mộc.
Điểm khởi đầu của cuộc đối thoại ấy là công đoạn gọt củ, một nghi thức gần như mang tính nhập môn, nhưng cũng đủ để phân định người chơi thực sự với kẻ tò mò. Củ thủy tiên khi mới mang về trông chẳng hấp dẫn chút nào: lớp vỏ nâu khô, hình dáng thô mộc, nặng tay.
Nhưng người chơi hoa nhìn vào đó không chỉ thấy cái hiện tại, mà còn hình dung ra những cánh hoa trắng trong, nhụy vàng dịu, hương thơm thanh khiết sẽ bung nở sau vài tuần. Để đi từ củ hành thô ráp ấy đến vẻ đẹp hàm tiếu, vừa e ấp vừa mộng mơ vào đúng đêm giao thừa, người chơi phải dùng dao gọt từng đường, tỉ mỉ, chậm rãi, không được vội vàng.
Gọt thủy tiên là một nghệ thuật đòi hỏi cả kỹ năng lẫn cảm giác. Mỗi nhát dao đều có mục đích: mở đường cho lá, cho nụ, cho thế hoa vươn lên theo ý muốn. Gọt sâu quá, củ có thể hỏng; gọt nông quá, hoa sẽ nở lệch, dáng không đẹp. Có những người chơi thủy tiên nhiều năm vẫn nói rằng họ không bao giờ “thuộc bài” hoàn toàn, bởi mỗi củ là một cá tính khác nhau. Chính sự bất định ấy khiến thú chơi này không bao giờ nhàm chán.
Bài học về trung dung
Khác với nhiều loại hoa cảnh có thể mua về khi đã sắp nở, thủy tiên buộc người chơi phải bắt đầu gần như từ con số không. Chẳng có con đường tắt nào. Sau khi gọt, củ được đặt vào bát nước trong, mực nước vừa đủ để rễ hút mà không làm úng.
Từ đó, những ngày chờ đợi bắt đầu. Người chơi quan sát từng thay đổi nhỏ: rễ trắng dần xuất hiện, lá nhú lên, nụ hoa lộ hình. Mỗi buổi sáng, thay nước, rửa rễ, chỉnh lại thế củ. Mỗi buổi tối, lại ngắm nghía, ước lượng xem tốc độ phát triển đã “đúng nhịp” chưa. Chính trong nhịp chờ đợi ấy, ý nghĩa sâu xa của thú chơi thủy tiên, đặc biệt trong dịp Tết, dần bộc lộ.
Với người Việt xưa, Tết không chỉ là thời khắc chuyển mùa, mà còn là lúc con người tự gột rửa mình khỏi những vội vã, lo toan của một năm cũ. Thủy tiên, loài hoa không trồng trong đất, không cần phân bón, chỉ sống bằng nước trong, trở thành một biểu tượng tinh thần rất rõ ràng: sự thanh lọc, tinh khiết và khởi đầu mới. Việc gọt củ, chăm nước, canh ngày nở cũng giống như một quá trình tự sửa mình: bỏ đi những phần thừa, giữ lại phần cốt lõi, để cái đẹp có thể hiện ra đúng lúc.
Có lẽ, thủy tiên gắn với cái Tết Việt theo một cách thức uyên thâm hơn các loài hoa khác. Bát thủy tiên trên bàn mang theo lời chúc may mắn, cũng không khoe sắc hương rực rỡ. Sự hiện diện của nó như lời nhắc nhở, rằng năm mới không chỉ cần ấm no đủ đầy, mà cần cả trật tự nội tâm, sự điềm tĩnh và lòng tự trọng.
Người xưa tin rằng thủy tiên nở đúng giờ, dáng hoa thanh thoát, lá không che hoa, là điềm lành, nhưng điềm lành ấy không đến từ may rủi, mà từ công phu và sự nhẫn nại của chính người chơi. Họ có thể điều chỉnh tốc độ nở bằng cách thay đổi nhiệt độ nước, đưa bát hoa ra chỗ mát hay ấm hơn, che nắng hoặc đón sáng.
Nhưng sự điều chỉnh ấy luôn phải ở mức tinh tế, bởi chỉ cần quá một chút non một chút, hoa cũng có thể nở sớm, nở muộn, hoặc nở không như ý. Thủy tiên, vì thế, giống bài học về đạo trung dung: biết làm, nhưng cũng biết dừng.
Không dành cho số đông
Vẻ đẹp của thủy tiên phương Đông, đặc biệt là loại được người Việt , người Hoa chơi Tết cũng khác căn bản với hình ảnh thủy tiên phương Tây trong các khu vườn châu Âu. Ở đó, thủy tiên thường được trồng thành bụi, mọc từ đất, thân cao, hoa lớn, sắc vàng rực hoặc trắng viền vàng, mang vẻ đẹp hướng ngoại, khoáng đạt, gắn với mùa xuân và ánh sáng. Đó là vẻ đẹp của sự sinh sôi tự nhiên, ít dấu ấn can thiệp của con người.
Ngược lại, thủy tiên phương Đông là một vẻ đẹp được “tạo hình”. Hoa thường nhỏ hơn, trắng trong, nhụy vàng nhạt, dáng cúi nhẹ, không vươn thẳng đầy kiêu hãnh mà giữ một sự khiêm cung kín đáo. Quan trọng hơn, nó được trồng trong nước, trong bát sứ, nơi từng rễ, từng lá đều lộ ra trước mắt người chơi. Không có gì để che giấu. Vẻ đẹp ấy là sự cộng tác giữa thiên nhiên và con người.
Và rồi, khi mọi thứ diễn ra suôn sẻ, thủy tiên nở ra, trắng, trong, gần như phát sáng dưới ánh đèn. Cánh hoa mỏng, nhụy vàng nhỏ nhắn, hương thơm không nồng mà lan tỏa, đủ để người ngồi gần cảm nhận được sự tinh khiết, thanh sạch. Đó là vẻ đẹp khiến người ta phải hạ giọng khi nói chuyện, phải chậm lại khi bước qua, như sợ làm xáo trộn một điều gì rất mong manh.
Thủy tiên cũng khác các loài hoa cảnh khác ở chỗ: nó không phô diễn sự sống bền bỉ kéo dài. Hoa nở rồi tàn khá nhanh. Sau Tết, bát thủy tiên thường được cất đi, củ không giữ lại để trồng tiếp như nhiều loài khác. Vẻ đẹp của nó gắn với khoảnh khắc, với thời điểm. Chính tính chất vô thường ấy lại làm cho thú chơi này trở nên đặc biệt. Người chơi biết trước rằng cái đẹp này sẽ qua đi, nên càng trân trọng từng ngày, từng giờ hoa còn hiện diện.
Có lẽ vì vậy mà thủy tiên không dành cho số đông. Nó đòi hỏi người chơi phải đặt tâm trí vào đó, chấp nhận rủi ro, biết học hỏi từ những thất bại. Nhưng đổi lại, khi thành công, cảm giác thực sự thăng hoa. Đó không chỉ là niềm vui thưởng hoa, mà còn là niềm vui của sự đồng sáng tạo. Người chơi không mua cái đẹp, mà góp phần tạo ra nó.
Trong bối cảnh văn hóa Việt, nơi sự tinh tế thường ẩn dưới bề mặt giản dị, thú chơi thủy tiên là một minh chứng rõ ràng. Nó không cần ồn ào để khẳng định giá trị. Chỉ cần một bát nước trong, một củ hành trắng, một con dao nhỏ, và rất nhiều thời gian. Phần còn lại là sự lắng nghe, sự kiên nhẫn và một chút duyên.
Và khi những cánh hoa trắng bung ra đúng độ xuân sang, người chơi hiểu rằng, có những cái đẹp chỉ hiện hình khi ta đủ chậm, đủ tĩnh, và đủ yêu.
