Người H’mông ăn Tết không phải chỉ ở trong “ba ngày Tết”, mà là cả một tháng Tết, kéo dài từ tháng Chạp đến tháng Giêng. Tháng Chạp, khi hoa mơ, hoa mận nở trắng núi rừng, người H’mông cũng tất bật chuẩn bị cho ngày Tết của dân tộc mình.

Tết truyền thống của người H’mông diễn ra trước Tết Nguyên Đán của người Việt đúng một tháng. Theo lịch của người H’mông, tháng 12 âm lịch hay tháng Chạp, được gọi là tháng Con Hổ là thời điểm đã thu hoạch xong mùa màng, ngô đã treo đầy trong nhà, ấy là lúc người ta rộn ràng đón tết.

Bùa thắm cầu mong may mắn đến

Từ những ngày 28 – 29 của tháng Con Bò (tức tháng 11 âm lịch), người H’mông đã chuẩn bị ăn Tết. Giờ là lúc mọi công việc phải được gác lại, nhà cửa được quét dọn, trang hoàng tinh tươm. Những lá bùa dán từ Tết năm ngoái được bóc đi và thay bằng những lá bùa đỏ thắm tươi mới.

Người H’mông không chỉ dán bùa lên trước chái của chính bước vào nhà để cầu may mà còn dán bùa lên tất cả những gì thân thiết. Cái cày kia, mày đã cùng tao làm ruộng cả năm, nay tao dán một lá bùa đỏ cho mày vui nhé. Con bò, con trâu kia, mày cũng đã vất vả suốt năm rồi, giờ tao buộc bùa lên sừng cho mày vui nhé.

Rồi cái cái cánh cửa, cái máy xay lúa, cái cuốc cũng được dán bùa. Cái xe máy nữa, tao cũng buộc bùa vào tay lái và cả đuôi xe để năm tới đi lại bình an. Tết rồi, tao ăn Tết thì chúng mày cũng được ăn Tết. Như thế mới vui chứ nhỉ. Lá bùa đỏ thắm chính là một dấu hiệu nhận diện cái Tết của H’mông vậy.

Sau đó, người H’mông ý ới gọi nhau ngả thịt. Tuỳ theo điều kiện vật chất và khả năng kinh tế mà người ta mổ bò hay mổ lợn, làm gà. Nhưng kiểu gì cũng phải có thịt để cúng tổ tiên, thần linh và các con ma.

Xong xuôi đâu đấy, ông chủ nhà sẽ dùng một tệp vàng mã đỏ đặt lên trán của con vật rồi đốt. “Đấy là để tổ tiên, thần linh và các con ma nhận biết được con bò, con lợn ăn Tết của mình”, ông Tráng A Tú, tù-chí-nanh (tức thày mo) của bản Hua Tạt (xã Vân Hồ, tỉnh Sơn La) giải thích.

Tuy nhiên, món ăn đặc trưng nhất trong ngày Tết của H’mông chính là bánh dày, một thứ bánh cũng quan trọng và truyền thống như bánh chưng của người Việt vậy. Nhà nào cũng thổi xôi bằng thứ gạo nếp truyền thống dẻo ơi là dẻo để giã bánh dày.

Những hôm đó, khắp bản vang lên tiếng thình thịch của chày giã bánh dày trong cối đá, cối gỗ chen lẫn tiếng chuyện trò, cười nói rôm rả. Bánh giày giã xong sẽ để từng lớp, từng lớp trắng ngần trong bếp. Thứ bánh đó có thể để lâu ngày mà không sợ hỏng bởi chúng chỉ cứng đi mà thôi.

Khi có khách, bà chủ nhà sẽ đem những chiếc bánh dày đó nướng bên cạnh bếp than hồng cho lớp vỏ ngoài xém vàng đi, rồi bà véo cái bánh dày nóng hổi đó thành từng miếng và chia cho khách.

Không được từ chối đâu, mà chớ dại từ chối bởi bánh dày của người H’mông rất ngon. Kể cả khi bánh đã cứng, chỉ cần nướng cạnh bếp than vài phút là bánh lại mềm và dẻo như mới giã vậy. Cầm trên tay miếng bánh dày nóng hổi, khói và mùi nếp thơm bay lên ngào ngạt, quyến rũ vô cùng. Ngày Tết, bánh dày được chấm với thứ mật làm từ mía và gạo nếp, tạo nên một hương vị ngon lành lắm.

Mâm cỗ bên bếp lửa

Bước vào gian bếp của H’mông ngày Tết thật thích. Bên trên bếp lửa đỏ rực ấm áp, lúc lỉu những tảng thịt lợn treo vàng tươm mỡ (nếu là thịt mới) hoặc ám đen màu khói. Còn có cả những cuộn dồi hun khói đen kịt từ ngoài vào trong nhưng ăn ngon ơi là ngon, bởi nó bùi, béo, ngậy mà không gây ngán. Món dồi nướng này rất hợp với men rượu ngô, như thể trời sinh một cặp vậy.

Cái bếp nặng trĩu thịt treo đó là biểu tượng của sự no đủ và khiến người ta cảm phục tính cách hào phóng của H’mông. Không cần biết năm qua khó khăn vất vả thế nào, cứ có khách đến chơi là phải thái thịt xào rau cải, nướng dồi đãi khách một cách chân thành, không hề vì xã giao hay sĩ diện.

Giai đoạn quan trọng nhất ở Tết của người Mông thường diễn ra trong 3 ngày đầu tháng Chạp. Vào thời khắc giao thừa, người H’mông sẽ soạn một mâm cỗ toàn thịt trước ban thờ. Ông chủ nhà sẽ đọc một bài khấn mời tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu để cảm ơn sự phù hộ đã giúp gia đình ấm no, mạnh khoẻ suốt năm qua và cầu xin sự bảo hộ trong năm mới.

Ngày mùng Một người H’mông chỉ ở nhà đón người thân, họ hàng, dòng tộc về ăn Tết. Sau trận say tuý luý của bữa cúng tất niên, mọi người ngủ thoả thích mà không bị đánh thức. Đây là lúc an nhàn nhất trong năm, ai cũng chiều chuộng bản thân, nên chẳng ai muốn đánh thức ai cả, kẻo dông cả năm.

Ngủ chán thì cả nhà thức dậy làm cơm để tiếp nối những cuộc khề khà miên man bất tận. Rồi họ đi chúc Tết trong họ tộc, trong bản, nhà nào cũng phải vào để rồi lại chìm đắm trong hơi men. Vẫn thịt đó, rượu đó, bánh dày đó, rau đó nhưng mà vui mừng, khôn xiết nhất là khi được gặp lại những người đi xa trở về.

Mâm cỗ của người H’mông không có đĩa gì cả. Chỉ là lá chuối lau sạch để đựng đồ ăn nhưng mọi món đều rất công bằng, cho dù có bao nhiêu mâm đi chăng nữa. Sau khi nấu nướng, bà mẹ chia các loại thịt ra thành từng loại và để trong rổ. Này là thịt là thịt gà luộc này, thịt lợn luộc này, thịt thủ lợn xào này, cứ thế không để lẫn.

Khi soạn cỗ, cậu con trai út tỉ mẩn gắp từng miếng thịt xếp vào lá chuối làm sao cho mâm nào cũng có phần thịt, loại thịt và số lượng như nhau. Trên cái mâm cỗ trải lá chuối xanh ngát đó, thịt được bày ê hề, cứ hết là lại tiếp đầy, cho nên chẳng cần đĩa làm gì.

Một đặc điểm độc đáo và đẹp đẽ khi ngồi ăn Tết với H’mông chính là tục uống rượu. Đấy mới là thứ men kết nối các thành viên trong gia đình, càng uống càng tâm sự nhiều cho đến khi say nằm lăn quay bên bếp lửa mà chìm vào giấc mộng. Người H’mông rất thích uống rượu và thích mời rượu người khác. Khó có thể từ chối chén rượu mời của người chủ nhà được cho dù tửu lượng của khách cao hay thấp.

Ngày Tết đi ngắm núi

Ngày Tết người H’mông thích đi du xuân nhưng chẳng cần du xuân xa vạn dặm. Họ chỉ cần một bãi cỏ bằng phẳng là đủ. Trên bãi cỏ đó, người già, người trẻ ngồi cạnh nhau, mải mê ngắm núi, ngắm hoa và tận hưởng ánh nắng ấm áp đang tuôn xuống tràn trề.

Các cô gái trẻ hãnh diện mặc những bộ váy H’mông sặc sỡ, tinh khôi, thơm mùi vải mới. Càng nhiều người ngắm, các cô càng thích, càng làm dáng trước mắt người chiêm ngưỡng. Những chiếc vòng bạc trên cổ, trên tay lấp lánh, hân hoan dưới ánh nắng thể hiện niềm vui của các cô khi thấy mình đẹp rạng rỡ ngày Tết.

Ngày Tết là dịp để mặc váy đẹp mà, thế nên, các thiếu nữ H’mông rất hăm hở đi du xuân để thu hút những ánh nhìn ngưỡng mộ của các chàng trai. Trên bãi cỏ xanh, các cô nổi bật như những bông hoa núi rừng được bao quanh bởi các chàng trai cũng đang vè vè như những con ong mật, hăng hái khoe tài hát múa hay ném còn.

Khi đã mệt mỏi rồi, những đôi trai gái lại bình thản ngồi ngắm núi. Hiếm thấy dân tộc mê ngắm núi như người H’mông. Trên một mỏm núi cheo leo, một người mẹ bế con ngồi hàng giờ ngắm núi và sưởi nắng. Ở một mỏm núi khác, bốn, năm thiếu nữ cũng ngồi mải mê ngắm núi, thỉnh thoảng trao đổi một vài câu líu ríu. Tại bãi cỏ bằng phẳng kia, một nhóm thanh niên cũng ngồi lặng yên ngắm núi.

Họ thanh thản trong ánh nắng ấm áp, tận hưởng niềm vui nhìn ngắm núi, chiêm ngưỡng hoa mơ nở trắng như những đám mây bồng bềnh. Không gian tĩnh lặng nghe rõ tiếng cánh ong đập trong không khí. Một làn gió thoảng qua, hoa mơ rụng bay như mưa phủ lên người thưởng hoa. Một thú vui chiều chuộng bản thân đơn sơ và vô cùng thanh nhã.

Dưới những cánh hoa mơ, hoa mận trắng đang hồng lên bởi ánh nắng, cái Tết cuả H’mông cứ như trôi trong ảo mộng!